Πώς να μιλήσω στο παιδί μου για το θάνατο

Έχασα τη μητέρα μου ξαφνικά πριν λίγες μέρες. Πέρα απ’τη δική μου θλίψη έχω να αντιμετωπίσω και την κόρη μου η οποία την αγαπούσε πολύ και πέρναγαν πολλές ώρες μαζί. Με ρωτάει συνέχεια πότε θα τη δει και απ’τη μια δεν θέλω να της λέω ψέματα αλλά φοβάμαι πως δεν θα αντέξει να ακούσει πως δεν θα ξαναδεί τη γιαγιά. Την αγαπούσε πολύ.”

Κάθε παιδί αρκετά μεγάλο για να αγαπάει είναι και αρκετά μεγάλο για να πενθεί. Το πένθος των παιδιών εκφράζεται διαφορετικά απ’το δικό μας μιας και τείνουν να θρηνούν εμφανίζοντας θλίψη περιστασιακά με εναλλαγές χαράς και θυμού.
Η θλίψη τους μπορεί να εκδηλωθεί και με σωματικά συμπτώματα όπως με πονοκεφάλους ή στομαχόπονο ή με διαταραχές στον ύπνο. Μπορεί να παλινδρομούν σε συμπεριφορές προηγούμενης ηλικίας όπως ενούρηση, πιπίλισμα δαχτύλου ή προσκόλληση στους γονείς. Συχνά χρησιμοποιούν το παιχνίδι για να εκφράσουν αυτό που σκέφτονται και αισθάνονται γι’αυτό και η συμπεριφορά τους είναι καλύτερη ένδειξη της θλίψης τους από ό, τι τα λόγια τους. Φυσικά η ηλικία και η φάση ανάπτυξης τους καθορίζουν πόσο πραγματικά καταλαβαίνουν για το θάνατο.

Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε πως είναι επιρρεπή στη μαγική σκέψη, πιστεύοντας ότι οι σκέψεις μπορούν να προκαλέσουν πράξεις και ότι οι φαντασιώσεις τους μπορούν να γίνουν πραγματικές. Γι’αυτό και διαβεβαιώνουμε πώς τίποτα απ’όσα έκαναν, σκέφτηκαν ή είπαν δεν προκάλεσαν το θάνατο και πως δεν θα μπορούσαν να έχουν κάνει κάτι για να το αποτρέψουν.

Μέχρι την εφηβεία, τα παιδιά είναι αρκετά κυριολεκτικά γι’αυτό δεν χρησιμοποιούμε ευφημισμούς. Το να πούμε πως ο νεκρός “κοιμήθηκε” ή “μας άφησε” ή “πήγε σ’ένα καλύτερο μέρος” ή “ήταν το θέλημα του Θεού” είναι πολύ μπερδευτικό και προκαλεί σύγχυση. Μπορεί να πιστεύουν πως αυτός που έφυγε μπορεί να ξαναγυρίσει ή συνεχίζει να ζει εκεί που βρίσκεται. Είναι εντάξει να χρησιμοποιήσεις της λέξη “θάνατος” και να εξηγήσεις με ειλικρίνεια τι συνέβη. Μη φοβάσαι τις λέξεις “πέθανε”, “σταμάτησε η καρδιά της” και μην προσπαθείς να ωραιοποιήσεις την κατάσταση. Μπορείς να πεις πως όταν πεθαίνει κάποιος σταματάει να χτυπά η καρδιά του. Δεν νιώθει και δεν πονά. Πως όλοι πεθαίνουν, τα ζώα, τα λουλούδια. Μην αποκρύψεις το γεγονός γιατί η απόκρυψη της αλήθειας αντί να προστατεύει δημιουργεί περισσότερα προβλήματα στο μέλλον. Εξάλλου να είσαι σίγουρη πως έχει καταλάβει πως κάτι συμβαίνει.

Άφησέ τη να σε δει να κλαις και να πενθείς γιατί έτσι μαθαίνει πως η στεναχώρια είναι φυσιολογική και ξεπερνιέται. Πως το κλάμα δεν είναι ντροπή. Βλέπει πως είναι παρήγορο για όλους όταν το πένθος και η στεναχώρια μοιράζεται και πως δεν χρειάζεται να το περνάμε μόνοι μας. Μη φοβάσαι πως θα “διαλυθεί”. Τα παιδιά μπορούν να αντιμετωπίσουν αυτό που γνωρίζουν. Δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν σε αυτά που δεν γνωρίζουν ή έχουμε αποφασίσει εμείς πως δεν πρέπει να γνωρίζουν γιατί νομίζουμε πως τα προστατεύουμε.

Μου γράφεις και για τη δική σου θλίψη και θέλω να σου πω πως είναι εξίσου σημαντική και πως θα πρέπει να βρεις τον χρόνο να την τιμήσεις και μόνη σου. Να ζητήσεις βοήθεια από την οικογένειά σου και απ’τους φίλους σου, να είσαι φροντιστική και ευγενική με τον εαυτό σου και να ξέρεις πως κάνεις το καλύτερο που μπορείς.

Ο φίλος μου χρειάζεται έναν ειδικό. Πώς θα πειστεί να τον δει;

“Ένας παιδικός μου φίλος περνάει πολύ δύσκολα τον τελευταίο καιρό και τον βλέπω να κλείνεται όλο και περισσότερο. Στο παρελθόν εγώ είχα απευθυνθεί σε κάποιον ειδικό και με είχε βοηθήσει πολύ και θέλω να τον κάνω να πάει και εκείνος. Προσπάθησα να του το πω αλλά δεν είχα αποτέλεσμα. Μπορείς να μου πεις τι να του πω για να πάει;”

Πρέπει να νοιάζεσαι και να ανησυχείς πολύ για τον φίλο σου. Ο τρόπος για να τον κάνεις να απευθυνθεί σε κάποιον ειδικό λοιπόν είναι απλός. Να μιλήσεις για σένα και το πως αισθάνεσαι με το να τον βλέπεις να δυσκολεύεται χρησιμοποιώντας πάντα το πρώτο πρόσωπο. Να του πεις πως ενδιαφέρεσαι και ανησυχείς και πως θες να είναι υγιής και ευτυχισμένος. Ρώτησέ τον τι μπορείς να κάνεις για να βοηθήσεις. Μοιράσου τη δική σου εμπειρία και πόσο βοηθήθηκες, όταν απευθύνθηκες σε κάποιον ψυχοθεραπευτή. Να εστιάσεις στη διαδικασία και όχι στο αποτέλεσμα και να μη ξεχνάς πως δεν γίνεται να τον υποχρεώσεις  να κάνει κάτι εάν ο ίδιος δεν το έχει αποφασίσει.  Να θυμάσαι ότι το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να προκαλέσεις την αλλαγή που ελπίζεις και εύχεσαι για εκείνον και ακόμα κι αν δεν είναι έτοιμος να αναζητήσει επαγγελματική βοήθεια τώρα, μπορεί να θυμηθεί αυτά που του είπες όταν και αν θα είναι έτοιμος να κάνει αυτό το βήμα.

 

Γιατί τώρα;

“Γιατί τώρα;” είναι απ’ τις πρώτες ερωτήσεις που κάνω σε κάποιον που μου λέει πως θέλει να κάνει μια ριζική αλλαγή στη δουλειά του. Οι κρίσεις που αντιμετωπίζουμε στη σταδιοδρομία μας τείνουν να μας συναντούν σε συγκεκριμένες περιόδους που πολλές φορές δυσκολευόμαστε και οι ίδιοι να καταλάβουμε και να εντοπίσουμε τι είναι αυτό που μας κάνει να θέλουμε να πάρουμε μια διαφορετική πορεία. Όσο σημαντικό είναι να ακούμε τον εαυτό μας, να καλύπτουμε τις ανάγκες και να κυνηγάμε τα όνειρά μας, άλλο τόσο σημαντικό είναι να στεκόμαστε λίγο και να αναρωτιόμαστε για ποιο λόγο νιώθουμε δυσαρέσκεια τη συγκεκριμένη χρονική συγκυρία.

Πολύ συχνά στην προσπάθειά μας να προστατευτούμε από αγχωτικές αλήθειες που θα μας φέρουν σ’επαφή με τον πόνο ή την απογοήτευση, ασυνείδητα κρυβόμαστε από τις αληθινές αιτίες της ψυχικής δυσφορίας που αισθανόμαστε. Για παράδειγμα, ίσως να είναι πιο εύκολο να πούμε πως δεν αντέχουμε άλλο τη δουλειά μας απ’το να παραδεχτούμε πόσο απογοητευτήκαμε και στεναχωρηθήκαμε απ’τη στάση κάποιου συναδέλφου που εκτιμούσαμε και πιστεύαμε πως είχαμε μια πιο κοντινή σχέση. Η ισχυρή μας επιθυμία να βρούμε μια νέα επαγγελματική ταυτότητα θα μπορούσε να συνδέεται με τη μη ικανοποιητική προσωπική ζωή ή φυσικά να είμαστε εξουθενωμένοι και όταν συμβαίνει αυτό η κρίση μας και οι αποφάσεις που παίρνουμε πολύ πιθανό να μην ήταν οι ίδιες εάν δεν νοσούσαμε από υπερκόπωση.

Ερωτήσεις όπως “τι άλλαξε απ’την τελευταία φορά που ήμουν ευχαριστημένος απ’τη δουλειά μου; γιατί ειδικά τώρα;” θα μας οδηγήσουν στο πραγματικό θέμα -που ίσως υπάρχει- έτσι ώστε η απόφαση που θα πάρουμε να είναι η καλύτερη για εμάς.

Η δυσκολία να επιλέγω

Ένας απ’τους λόγους που μένουμε καθηλωμένοι ή αναβάλλουμε να πάρουμε σημαντικές αποφάσεις είναι γιατί φοβόμαστε να κάνουμε μια λάθος επιλογή. Κατά βάθος θέλουμε οι επιλογές μας να είναι τέλειες, χωρίς κόστος, που θα οδηγούν σε μια άψογη ζωή.

Για να απαλλαγούμε απ’αυτόν τον ουτοπικό τρόπο σκέψης θα βοηθήσει να αποδεχθούμε το αναπόφευκτο της αγωνίας, του απροσδόκητου και του πόνου γύρω από μια επιλογή. Πολλοί περνάμε τη ζωή μας αποφεύγοντας να κάνουμε δύσκολες επιλογές, όπου και αυτή η στάση τελικά καταλήγει να είναι ένα είδος επιλογής από μόνη της.

Αναβάλλουμε προσπαθώντας μάταια να ελέγξουμε και να μην έρθουμε σε επαφή με την πραγματικότητα που συνεπάγεται μια απόφαση που θα πάρουμε. Αυτή του συμβιβασμού και της αποδοχής. Αν αποδεχτώ την πρόταση για δουλειά σε μια άλλη χώρα ή πόλη νέες προοπτικές ανοίγονται μπροστά μου, αλλά θα χάσω τους φίλους μου και θα νιώθω μοναξιά. Αν αφιερωθώ στη σταδιοδρομία που θέλω θα παραμεληθούν άλλες πλευρές και θα μείνουν ακάληπτες άλλες ανάγκες μου αφού δεν θα έχω ελεύθερο χρόνο. Και αν τελικά κάνω λάθος και το μετανιώσω;

Αν όμως καθυστερήσω να αποφασίσω τότε όλες οι επιλογές μου φαίνεται να μένουν ανοιχτές τουλάχιστον ως δυνατότητες. Ωστόσο αυτό είναι μια ψευδαίσθηση. Η αναβλητικότητα, η δυσκολία να πάρω μια απόφαση θα αμβλυνθεί εάν αποδεχθώ δυο πράγματα. Το να μην παίρνω καμία απόφαση είναι και αυτό μια επιλογή που ίσως θα ήταν χρήσιμο να σταθώ και να δω εάν αυτός ο τρόπος με βοηθάει στη ζωή μου και πως κάθε επιλογή θα σημαίνει πως θα χάσω κάτι άλλο ίσως εξίσου σημαντικό. Γιατί δεν υπάρχει επιλογή χωρίς κόστος.

 

 

Το status quo ως φόβητρο

Έκπληκτος ένας φίλος μου διηγήθηκε ένα περιστατικό κάποιου γνωστού του.
Η εταιρεία που δούλευε του έκανε μια φοβερά ελκυστική προσφορά στα γραφεία άλλης χώρας και εκείνος  επειδή ένιωθε πως ήθελε να αλλάξει κάτι στη ζωή του -αλλά και θεώρησε λάθος επιλογή να πετάξει μια τέτοια ευκαιρία που πολλοί θα ζήλευαν- είδε αυτή τη μετάβαση σαν μια εξαιρετική εξέλιξη. Άρχισε να μοιράζεται τα νέα με γνωστούς και φίλους, να σχεδιάζει αυτή τη ριζική αλλαγή -μιας που θα μετακόμιζε όλη η οικογένεια- και να δέχεται τα συγχαρητήρια για τη γενναία απόφαση που πήρε σε μια όχι και τόσο νεαρή ηλικία.

Όμως, όσο περνούσε ο καιρός έφτασε σε μια ενοχλητική για εκείνον συνειδητοποίηση. Ήταν εντάξει εκεί που ήταν και η πραγματική φύση του βαλτόματος που ένιωθε δεν είχε να κάνει με τη δουλειά του. Ήθελε να μείνει εκεί όπου ακριβώς είναι χωρίς την πολλά υποσχόμενη καριέρα που θα αποκτούσε εάν έφευγε. Αυτό που τον ενοχλούσε ήταν η γνώμη των φίλων και των γνωστών με αυτή του την απόφαση. Θα τον θεωρούσαν δειλό και πως πετούσε μια ανέλπιστη ευκαιρία όχι μόνο για εκείνον αλλά και για την οικογένειά του.

Ζούμε σ’έναν κόσμο που δεν έχουμε σε μεγάλη εκτίμηση εκείνον που δεν επιθυμεί να προχωρήσει, να εξελιχθεί, να κάνει μια επιτυχημένη καριέρα. Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε όταν μιλάμε για δουλειά τείνουν να έχουν μια ριζική κινητικότητα: καινοτομία, νέοι ορίζοντες, εξωστρέφεια, τολμηρές τροχιές, projects, επιχειρηματικότητα, networking.  Ένας τρόπος σκέψης, μια επιλογή και στάση ζωής ενδιαφέρουσα, σύγχρονη, ανήσυχη για όποιον αποφασίζει να την ακολουθήσει. Το ίδιο κύρος όμως έχει και κάποιος που παίρνει μια συνειδητή απόφαση να μένει εκεί που είναι. Καμία απ’τις δυο κατευθύνσεις δεν είναι ντροπή.

Ίσως, η τωρινή εργασιακή μας κατάσταση να θυμίζει τη ζωή σ’ένα νησί πριν την καλοκαιρινή σεζόν. Τα ήσυχα μέρη είναι εντάξει. Μπορεί να μη φτάσουμε ποτέ στην κορυφή αλλά και η μέση της διαδρομής έχει ωραία αξιοθέατα. Η καλή, απλή ζωή είναι ένα επίτευγμα από μόνη της.  Όσο καχύποπτοι πρέπει να είμαστε μ’εκείνους που προσπαθούν να μας αποθαρρύνουν απ΄το να κυνηγήσουμε τα όνειρά μας, άλλο τόσο πρέπει να είμαστε μ’εκείνους που προσπαθούν να μας ενθαρρύνουν να παίρνουμε ρόλους που δεν μας ταιριάζουν.  Το status quo δεν είναι εχθρός, είναι απλά μια άλλη επιλογή και πολύ συχνά αξιοπρεπής και αξιοσέβαστη.

Πώς ν’αντιμετωπίσετε το χωρισμό με τον συνάδελφο

«Τα έφτιαξα με ένα συνάδελφο και όλα πήγαν άσχημα. Το πρωϊνό ξύπνημα για τη δουλειά ήταν η πιο όμορφη στιγμή της ημέρας και τώρα έχει γίνει απλά καταναγκαστικό έργο. Δυσκολεύομαι πολύ, σκέφτομαι να παραιτηθώ»

Ένας χωρισμός είναι πάντα δύσκολος πόσο μάλλον όταν μετά θα πρέπει να βλέπεις καθημερινά τον άλλον. Ακόμα και αν η σχέση τερματίστηκε πολιτισμένα, η συνεργασία για ένα χρονικό διάστημα θα είναι μάλλον αμήχανη. Προτού όμως αποφασίσεις να παραιτηθείς ίσως τα παρακάτω κάνουν την καθημερινότητά σου λιγότερο επώδυνη.

Εάν η σχέση σας δεν είχε γνωστοποιηθεί εώς τώρα ένας λόγος παραπάνω για να μη γίνει αυτό. Όσο δύσκολο κι αν σου φαίνεται θα πρέπει να αντιμετωπίσεις τον πρώην σύντροφό σου ακριβώς όπως και τους άλλους συναδέλφους. Η ευγενική αποστασιοποίηση θα σε βοηθήσει πολύ και θα πρότεινα μην μπείτε στον πειρασμό να ξαναπροσπαθήσετε μόνο και μόνο για να αποφύγετε την αμηχανία και να κάνετε την κατάσταση λιγότερο δύσκολη.

Μείνε μακριά από κουτσομπολιά, αναλύσεις και υπονοούμενα. Μπορεί να έχεις ανάγκη να μιλήσεις στον πρώτο που θα είναι διαθέσιμος να σ’ακούσει αλλά όσο καλή σχέση και αν έχεις με τους συναδέλφους σου, δεν είναι φίλοι σου. Μπορεί να σε ανακουφίζει να το συζητάς αλλά είμαι σίγουρη πως ξέρεις ότι οτιδήποτε μοιραστείς γι’αυτό το θέμα θα μαθευτεί.

Όσο συναισθηματικά φορτισμένη και αν είσαι τα κλάματα και τα ξεσπάσματα δεν είναι για τον εργασιακό μας χώρο.  Γενικά την προσωπική μας ζωή καλό είναι να τη μοιραζόμαστε με φίλους εκτός γραφείου. Η δουλειά μας δεν είναι ο καναπές του ψυχοθεραπευτή.

Εστίασε στη δουλειά σου. Όταν το κάνεις αυτο, θα δεις ότι έχεις λιγότερο χρόνο να ασχολείσαι και να ανησυχείς για τον πρώην σου. Εξάλλου ο χώρος εργασίας είναι τόσο ανταγωνιστικός και τόσο γρήγορα μεταβαλλόμενος που μπορείς εύκολα να βγεις εκτός παιχνιδιού και είμαι σίγουρη πως δεν θες να αφήσεις μια σχέση που δεν πήγε καλά να επηρεάσει και την εργασιακή σου απόδοση και εξέλιξη.

Οι περισσότεροι περνάνε αρκετές ώρες στο γραφείο και είναι κατανοητό να δημιουργούνται και ερωτικές σχέσεις μεταξύ συναδέλφων. Μη βιαστείς να παραιτηθείς κυρίως εάν είσαι ευχαριστημένη απ τη δουλειά σου. Ακούγεται κλισέ αλλά ακόμα και μια αποτυχημένη σχέση μπορεί να σου μάθει πολλά όχι μόνο για τον εαυτό σου αλλά και να αξιολογείς καλύτερα μελλοντικές αποφάσεις ειδικά εάν αυτές έχουν να κάνουν με τις σχέσεις στον εργασιακό σου χώρο.

Πώς να αποφύγω τους ακατάλληλους, για μένα, συντρόφους;

Έλαβα το παρακάτω μέιλ:

Αφού λοιπόν οι περισσότεροι επιλέγουμε ανθρώπους ακατάλληλους και μάλιστα ξανά και ξανά μπορώ να σπάσω αυτό το μοτίβο; Είναι λύση το να επιλέγω αυτούς που δεν ερωτεύομαι ή κάποιον που δεν βρίσκω τόσο ελκυστικό; Μπορεί να λειτουργεί έτσι;”

Απαντώ:

Για να σπάσουμε ένα μοτίβο είναι χρήσιμο να έχουμε επίγνωση την ανάγκη που αυτό μας καλύπτει ή νομίζουμε πως καλύπτει. Ένας τρόπος για να αποκτήσουμε επίγνωση είναι και η ψυχοεκπαίδευση γι’αυτό και θα σταθώ λίγο στο γιατί πολλές φορές καθηλωνόμαστε σε συμπεριφορές -και όχι σε ανθρώπους όπως πιστεύουμε- που μας ταλαιπωρούν.

Θεωρητικά είμαστε ελεύθεροι να επιλέξουμε το είδος ανθρώπου που θα αγαπήσουμε αλλά στην πραγματικότητα η επιλογή μας είναι πολύ λιγότερο ελεύθερη από ό,τι φανταζόμαστε καθώς η ψυχολογική ιστορία του καθενός μας προδιαθέτει να επιλέγουμε ορισμένους τύπους ανθρώπων που σίγουρα μεταξύ αυτών θα εντοπίσετε κοινά χαρακτηριστικά ή συμπεριφορές.

Μ’αυτό εννοώ πως σε μεγάλο βαθμό ψάχνουμε εκείνους που αναβιώνουν τα συναισθήματα αγάπης που γνωρίζαμε όταν ήμασταν μικροί. Όμως, η αγάπη που πήραμε τότε δεν φτιάχτηκε μόνο από γενναιοδωρία, ευαισθησία και άνευ όρων αποδοχή αλλά δεδομένου το ότι οι γονείς είναι άνθρωποι και κάνουν λάθη, η αγάπη αυτή μπορεί να συνοδεύτηκε και με οδυνηρές πτυχές.

Έτσι, στην ενήλικη ζωή μας θα ψάχνουμε συντρόφους που κάτι στην συμπεριφορά τους θα μας είναι οικείο και θα το έχουμε ξαναζήσει. Και αυτό γιατί οι άνθρωποι πάμε στο γνώριμο γιατί εκεί ξέρουμε τον τρόπο να υπάρχουμε, τον τρόπο που θα συμπεριφερθούμε. Δύσκολα και μετά από σκέψη θα δώσουμε ευκαιρία σε ανθρώπους οι οποίοι δεν είναι διατεθειμένοι να ικανοποιήσουν την επιθυμία μας για πολυπλοκότητες που έχουμε λανθασμένα συνδέσει με την αγάπη. Πολύ συχνά περιγράφουμε κάποιον ως “βαρετό” όταν στην πραγματικότητα εννοούμε: “Είναι απίθανο να με κάνει να υποφέρω με τον τρόπο που πρέπει να υποφέρω για να αισθανθώ ότι η αγάπη είναι πραγματική”.

Εάν κατάλαβα σωστά, με ρωτάς εάν η λύση είναι απλά να προσπερνάμε αυτούς που έχουν ιδιόμορφη συμπεριφορά και μας ελκύουν και να βρούμε κάποιον που δεν μας ελκύει τόσο αλλά θα είναι πιο κατάλληλος. Θεωρητικά είναι μια λύση αν και έτσι όπως το θέτεις είναι σα να πρέπει να πιεις το πηχτό ροζ σιρόπι για τη γρίπη. Αναρωτιέμαι εάν θα ήταν καλύτερο για σένα να δεις ποιες συμπεριφορές πυροδοτούν τα δικά σου θέματα και να τα φροντίσεις αντί να σκέφτεσαι να γνωρίσεις κάποιον που δεν θα σε ελκύει και τόσο πολύ. Ο λόγος που στο προτείνω είναι γιατί τις περισσότερες φορές τα συναισθήματά μας δεν γεννιούνται από την τρέχουσα κατάσταση και δεν αφορούν στην πραγματικότητα το πρόσωπο που σχετιζόμαστε, αλλά μια συμπεριφορά του αναπαράγει-πυροδοτεί κάτι που μας συνέβη πριν πολύ καιρό.

Στο τότε, το είχαμε βιώσει τραυματικά γιατί ένα παιδί δεν μπορεί να εξηγήσει γνωστικά αυτά που του συμβαίνουν και δεν έχει και επιλογές. Στο σήμερα, εάν κάποια συμπεριφορά επαναληφθεί, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να γυρίσω πάλι πίσω στο παλιό, παρόλο που γνωστικά θα λέω “μα δεν είναι δυνατόν”.  Σ’αυτό ακριβώς το σημείο θα γίνει η παρέμβασή μου και πλέον θα αντιδράσω ως ενήλικας  και όχι ως το παιδί που ήμουν τότε. Δεν θα σου πω ψέματα. Ο τρόπος αυτός δεν είναι ούτε γρήγορος, ούτε εύκολος και σίγουρα όχι ευχάριστος. Έχει όμως αποτέλεσμα, μαθαίνεται και μπορώ να σου εγγυηθώ πως πρόκειται για μια επένδυση με πολύ μεγάλη απόδοση.